Wieża ciśnień Grodziec

WIEŻA CIŚNIEŃ W GRODŹCU

Aby zrozumieć istotę znaczenia pojedynczego zabytkowego zniszczonego obiektu, z pozoru nieciekawego dla przeciętnego odbiorcy, jakim jest wieża ciśnień w Grodźcu (dawnej dzielnicy poprzemysłowej miasta Będzina), należy spojrzeć szerzej na dziedzictwo kulturowe całego Województwa Śląskiego, jakim jest w głównej mierze przemysł. W momencie, w którym sektor usługowy pod koniec XX wieku został główną gałęzią rozwoju i dochodu państwa, przemysł, który zaczął podupadać pozostawił po sobie mnóstwo intrygujących i unikatowych obiektów budowlanych i inżynieryjnych. Obiekty i założenia poprzemysłowe za granicą i częściowo już w Polsce są coraz częściej doceniane, rewitalizowane i przekształcają się w niezwykłą i unikatową przestrzeń publiczną i rekreacyjną, sportową, komercyjną. Rewitalizacja poszczególnych pojedynczych obiektów wraz z ich otoczeniem, prowadzi do polepszenia jakości życia dla okolicznych mieszkańców, likwiduje patologie wokół przedmiotowego obiektu i prowokuje rozwój turystyki danego miejsca, a co za tym idzie dochód i dalszy rozwój regionu (np. ściana kościoła w Trzęsaczu).

CHARAKTERYSTYKA OBIEKTU

Grodziecka wieża ciśnień stanowi obiekt unikatowy na skalę Polski – jest ona jedyną tego typu budowlą w całości nitowaną, stanowi swego rodzaju pomnik epoki przemysłu z początków XX. Wieża ciśnień powstała dzięki warszawskiej firmie Drzewiecki & Jeziorański.  Woda do niej dostarczana była dwoma pompami z głębokości ok.300 m pod ziemią, a następnie z niej, odprowadzana dwoma przewodami, dostarczana poprzez sieci wodociągowe do grodzieckich zakładów „Solvay”, browaru parowego, administracji dóbr „Grodziec”, mieszkańców ówczesnej wsi, kolonii robotniczej oraz urzędniczej, budynków i urządzeń kopalnianych, a także stacji kolejowej. Tak więc, o ile początkowo wieża miała służyć tylko i wyłącznie potrzebom kopalni, o tyle z czasem korzystały z niej inne zakłady oraz przede wszystkim sami mieszkańcy Grodźca. W związku z rozwojem infrastruktury technicznej na terenie Grodźca, wieża została wyłączona pod koniec XX w. z użytkowania, co poprzez brak odpowiednich zabezpieczeń i nowej funkcji, doprowadziło ostatecznie do jej stopniowej dewastacji.

ZAKRES ROZWIĄZYWANYCH PRZEZ PROJEKT PROBLEMÓW NA OBSZARZE REWITALIZACJI

BEZPIECZEŃSTWO

Rewitalizacja wieży ma docelowo przywrócić:

  • poczucie bezpieczeństwa dla mieszkańców dzielnicy Grodziec, gdyż obiekt poprzemysłowy w obecnym stanie technicznym (zgodnie z oceną techniczną z 12.2017 r.) stanowi realne zagrożenie dla bezpieczeństwa okolicznych mieszkańców – szczególnie znajdującej się w odległości zaledwie 25 m zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej usytuowanej wzdłuż ulicy Willowej oraz 70 m zabudowy mieszkaniowej wielorodzinnej zlokalizowanej od strony ulicy Barlickiego (równoległej do ulicy Willowej), ważnym faktem jest również to, że w pobliżu wieży ciśnień (ok.70 m) znajduje się Przedszkole Miejskie nr 15, które graniczy z bezpośrednim obszarem oddziaływania wieży (w opisie wodociągów Grodzieckiego Towarzystwa z 1936 r. czytamy, iż wieża ciśnień miała wysokość 26 m i pojemność 75 m3), wg dokonanej inwentaryzacji z 2017 roku obiekt ma wysokość 27 m oraz pojemność zbiornika 100 m3
  • uporządkować zapuszczone tereny zielone między ulicą Willową, a Barlickiego (częściowa wycinka i otworzenie 2 osi widokowych z ulicy Barlickiego), które stanowią na dzień dzisiejszy chaotycznie niezagospodarowaną przestrzeń dzikiej zieleni wywołującą negatywne emocje u okolicznych mieszkańców, odcinając tym samym obiekt od dzielnicy
  • rozebrać pozostałości ruin przy wieży (pustostanów), które stanowią szczególnie niebezpieczne miejsce zabaw dla dzieci i młodzieży
  • przyczynić się do powstania enklawy bezpieczeństwa dla okolicznych mieszkańców wokół obiektu przemysłowego kojarzonym na dzień dzisiejszy z miejscem opuszczonym, niebezpiecznym, zaniedbanym i nieprzyjemnym

PROBLEMY ŚRODOWISKOWE

Rewitalizacja terenu przyległego wokół wieży (o powierzchni sumarycznej ok. 1.2 ha) przyczyni się:

  • do likwidacji dzikiego wysypiska śmieci i innych odpadów budowlanych, które są systematycznie wyrzucane przez okolicznych mieszkańców w przestrzeń niezagospodarowanej zieleni, jaka znajduje się w pasie od ulicy Barlickiego do ulicy Willowej
  • zagospodarowania chaotycznie zagospodarowanej przestrzeni zielonej elementami małej architektury (ławki, ścieżka, schody terenowe, mała fontanna z zamkniętym obiegiem wody odtwarzająca w zamyśle ciek wodny, którym przesyłano wodę do kopalni i zrzucano
  • nadmiar wody z wieży w kierunku ulicy Barlickiego), elementami nowej zieleni poprzez utworzenie zielonego parku przy wieży (terenu rekreacyjnego z dużą ilością flory, częściowo zadrzewionego) oraz miejscowymi utwardzeniami wokół wieży
  • polepszenia relacji typu człowiek – środowisko poprzez przywrócenie użytkowania tego terenu – społeczeństwu np. cykliczna impreza związana ze światowym dniem wody (wieża jako symbol racjonalnego gromadzenia i przydziału wody)
  • rekultywacji terenu – przywrócenia terenu do jego pierwotnego stanu sprzed kilkudziesięciu lat poprzez uporządkowanie gospodarki drzewnej wokół cennego historycznie obiektu (wycinki, przycinania)

PROBLEMY PRZESTRZENNO-FUNKCJONALNE

Obecne zagospodarowanie przestrzenno-funkcjonalne wokół wieży jest bardzo nieużyteczne i bezwartościowe. Wieża znajduje się na końcu ślepej ulicy (Willowej jako cul de sac), zasłonięta od ulicy Barlickiego (głównej przelotowej arterii dzielnicy łączącej miasto Będzin z miastem Wojkowice) zielonym tarasem lasu (gęsto zarośniętym przez zieleń wysoką typu drzewa), obiekt jest kompletnie niewidoczny pomimo, iż znajduje się w centralnym punkcie dzielnicy Grodziec, blisko centrum, na osi widokowej ważnego byłego zakładu pracy – kopalni KWK Grodziec będącym jednym z kilku najważniejszych symboli Grodźca. Celem rewitalizacji jest „przywrócenie” tego obiektu mieszkańcom dzielnicy poprzez kompletne przedefiniowanie obecnej przestrzeni przy wieży, (która przez lata ekspansji Grodźca została skutecznie odcięta od jej mieszkańców, a wraz z wygaszeniem kolejnych gałęzi przemysłu pozostawiona sama sobie bez jakiejkolwiek konserwacji i opieki technicznej) w dobrze prosperującą przestrzeń publiczną dostępną dla mieszkańców. Aranżacja nowego kodu krajobrazowego może odbyć się za pomocą kilku prostych kroków/zabiegów urbanistycznych:

  • KROK I – rewitalizacja samej wieży czyli wykonanie pełnego zakresu remontu tego obiektu wg 12 pkt. opisanych poniżej
  • KROK II – zagospodarowanie terenu wokół wieży poprzez miejscowe utwardzenia (zróżnicowana kolorystyka posadzek utwardzonych i zielonych), ze względu na tarasowość terenu opadającego naturalnie w kierunku północnym i zachodnim zastosowanie schodów terenowych łączących kilka poziomów posadzki/trawnika wokół wieży, montaż elementów małej architektury (kilku ławek), utworzenie 2 punktów parkingowych dla przyjezdnych (na poziomie przy Barlickiego – 10MP oraz na poziomie przy Willowej i wieży 7MP z możliwością obsługi osób niepełnosprawnych)
  • KROK III – utworzenie ważnej osi widokowej na linii wieża ciśnień – KWK Grodziec (wieża przez kilkadziesiąt lat była powiązana technologicznie i funkcjonalnie z kopalnią KWK Grodziec więc dość ważną kwestią funkcjonalno-przestrzenną jest powiązanie wzrokowe obydwóch tych obiektów dla potencjalnego odbiorcy i duchowe dla mieszkańca dzielnicy)
  • KROK IV – utworzenia placu „miejsca pamięci” czy „miejsca historii grodzieckiego przemysłu” przy wieży (w formie małego placu ok.100 ÷ 120 m2), którego podstawowym celem ma być podtrzymywanie (stymulowanie) pamięci o przeszłości przemysłowej tej dzielnicy (np. montaż na placu kilku tablic pamięci w formie backlight lub zamiennie 1 lub 2 tablic typu citylight (tablica multimedialna), gdzie odbiorca ma szansę w łatwy i przystępny sposób, powrócić wspomnieniami do odległej przeszłości/poprzedniego wieku – np. możliwość autoryzowanego dodawania starych zdjęć przez samych mieszkańców Grodźca, kojarzących się z historią samego Grodźca, górnictwa, kopalni, cementowni, browaru czy samej wieży – całego grodzieckiego przemysłu)
  • KROK V – wieża jako symbol, wieża jako latarnia (poprzemysłowy komin) w szerszym krajobrazie Będzina, wieża jako symbol zabytku techniki Zagłębia Dąbrowskiego (z wieży widać dużą część terenu zagłębia oraz kilka ościennych miast Śląska m.in.: Piekary Śląskie, Siemianowice oraz ważną arterię komunikacyjną DK94) – zaakcentowanie obiektu poprzez iluminację ma ściągnąć zaintrygowanego obserwatora/przejezdnego i generować ruch turystyczny wokół obiektu, ponieważ obiekt jest osiowo-obrotowy można się pokusić o zastosowanie sterowania umożliwiającego wprawienie wieży w ruch – przyciągnięcie uwagi szerszego grona zainteresowanych spoza Będzina
  • KROK VI – wieża jako oko/okno na dzielnicę i miasto (poprzez montaż kamery 360° na szczycie obiektu, obsługa poprzez prostą aplikację mobilną o ograniczonym zasięgu wokół wieży, statystyczny obserwator ma szansę stojąc przy wieży zobaczyć co dzieję się na drugim końcu dzielnicy Grodziec, w panoramie miasta Będzina czy krajobrazie Zagłębia Dąbrowskiego – https://www.youtube.com/watch?v=Vril5RtJbW4)

OPRACOWANIE:

UNREAL 12 - arch. Rafał Lipiński, arch. Magdalena Pfleger

Koncepcja rewitalizacji wieży ciśnień w Grodźcu opracowana w ramach dofinansowania projektu ze środków Unii Europejskiej.